Na het einde van het communisme dacht de liberale intelligentsia in Rusland dat de sovjet-mens vanzelf zou verdwijnen. Maar volgens de socioloog Lev Gudkov, directeur van het gezaghebbende opinieonderzoeksinstituut Levada Centrum in Moskou, gebeurde dat niet. Een eeuw hardship en de herleving van het autoritarisme onder Poetin hebben laten zien dat hij springlevend is, ook onder jongeren.


tweedewereldoorlogmonumentDe sovjet-mens is alive and kicking, zegt socioloog Lev Gudkov

door Lev Gudkov

Een van de manieren om een verklaring te vinden voor de wijdverbreide apolitieke houding van Russen is de ‘sovjet-mens’ onder de loep te nemen. Dit bijzondere antropologische menstype is al jarenlang onderwerp van sociologisch onderzoek van het Levada Centrum. Het onderzoek ‘De gewone sovjet-mens’ werd eind 1988 tijdens de perestrojka opgezet door de socioloog Joeri Levada [oprichter van opinieonderzoeksbureau Levada Centrum]. Het doel was het uitsterven van de gewone sovjet-mens beschrijven.

Dit menstype werd geboren in het totalitaire regime dat ontstond eind jaren ’20 van de vorige eeuw. Net als andere totalitaire regimes kondigde de sovjet-macht de geboorte aan van een nieuwe orde die een definitieve breuk moest zijn met het vervloekte verleden. Het legde zichzelf de taak op de mens van de toekomst te scheppen. Die toekomst beloofde een unieke communistische maatschappij, die vrij was van alle defecten van eerdere maatschappijvormen. Wij zijn niet geïnteresseerd in de vraag hoe deze mens in slogans of afbeeldingen werd voorgesteld, maar hoe het hem verging in het echte leven.

Lees meer

door Laura Starink

In the good old days van de USSR was de anekdot (politieke mop) de beste uitlaatklep voor alle opgekropte meningen. Ze verplaatsten zich met de snelheid van het licht door het land en elk gezellig samenzijn eindigde met dronkenschap, zang en grappen. Onder Stalin kon je er voor worden doodgeschoten, onder Brezjnev, toen ik in Rusland studeerde, heb ik er honderden voorbij horen komen.

Een juweeltje: ‘Een man komt een winkel binnen en vraagt: U heeft zeker geen vlees?’ De verkoopster zegt: ‘Nee, wij hebben geen vis. De winkel aan de overkant heeft geen vlees.’

Ik denk niet dat een jonge Rus zich nog voor kan stellen hoe dolkomisch die grap was in de tijd dat alle winkelschappen leeg waren en en defitsit (tekort) verreweg het meest courante Russische woord was. Uren in de rij staan voor worst of sinaasappelen was een ware overlevingskunst met eigen gedragscodes. Vladimir Sorokin schreef een boek dat geheel bestaat uit dialogen in de rij. Betere studie van de sovjet-maatschappij ken ik niet.

De CIA had in de week van Trumps inauguratie nog wat tijd over om een serie sovjet-moppen te 'declassificeren'. Kennelijk spaarde men de moppen als belangrijke graadmeter van verzet bij de vijand. Lees ze en de Unie van Socialistische Sovjet Republieken rijst op voor uw geestesoog.